Nie należy czekać na kolejną napaść ani próbować wymusić spokoju spotkaniem sam na sam z osobą, która grozi lub stosuje przemoc. Zamiast tego trzeba zadbać o bezpieczeństwo, zachować dostępne dowody i wybrać właściwą drogę uzyskania ochrony. Zakaz zbliżania się można zastosować w różnych postępowaniach, a przy bezpośrednim zagrożeniu możliwa jest również natychmiastowa interwencja. Nie zawsze trzeba wcześniej uzyskać wyrok skazujący, mieć obrażenia albo mieszkać ze sprawcą. Poniżej wyjaśniono, kiedy zakaz jest możliwy, gdzie zgłosić sprawę i co powinno znaleźć się we wniosku.

Kiedy można ubiegać się o zakaz zbliżania się?

Podstawą ochrony są konkretne zachowania i związane z nimi zagrożenie, a nie sam konflikt czy niechęć do drugiej osoby. Znaczenie mogą mieć pobicia, groźby, przemoc seksualna, uporczywe śledzenie, nachodzenie pod domem lub pracą oraz inne formy przemocy psychicznej. Nie każde nieprzyjemne zachowanie uzasadnia jednak zastosowanie zakazu.

Nie trzeba czekać na przemoc fizyczną. Grożenie śmiercią, kontrolowanie połączone z zastraszaniem czy uporczywe nękanie również mogą uzasadniać interwencję. Trzeba opisać, co dokładnie się wydarzyło, jak często dochodziło do takich sytuacji i dlaczego powstała obawa o bezpieczeństwo.

Dostępna procedura zależy przede wszystkim od relacji ze sprawcą oraz charakteru jego zachowania. W sprawach przemocy domowej istnieją szczególne środki ochrony. Jeśli sprawcą jest sąsiad, współpracownik albo obca osoba, częściej konieczne będzie zawiadomienie o podejrzeniu przestępstwa. Nie każda trudna relacja mieści się w przepisach o przemocy domowej.

Brak wspólnego mieszkania nie wyklucza ochrony przed przemocą domową. Znaczenie może mieć również wcześniejszy związek albo relacja uczuciowa, a nie wyłącznie małżeństwo czy wspólny adres.

Natychmiastowa ochrona przy przemocy domowej

Zakaz wydany podczas interwencji

Jeżeli osoba stosująca przemoc domową stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia osoby doznającej przemocy, uprawniony funkcjonariusz może wydać natychmiastowe nakazy i zakazy. Nie trzeba najpierw uzyskiwać orzeczenia sądu. Ocena zagrożenia następuje na podstawie ustalonych okoliczności, a nie wyłącznie deklaracji osoby zgłaszającej.

Ochrona może obejmować zakaz zbliżania się na określoną odległość, zakaz kontaktowania się oraz zakaz wstępu do wskazanych miejsc, np. miejsca pracy lub szkoły. Możliwy jest także nakaz opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania połączony z zakazem zbliżania się do niego. Własność mieszkania nie przesądza o tym, kto ma je opuścić.

Takie środki obowiązują zasadniczo przez 14 dni i są natychmiast wykonalne. To rozwiązanie interwencyjne, a nie ochrona bezterminowa. Jeżeli zagrożenie trwa, trzeba odpowiednio wcześnie złożyć do sądu wniosek o dalszą ochronę oraz wniosek o zabezpieczenie, które może zapewnić jej ciągłość.

Podczas zgłoszenia należy powiedzieć o wcześniejszych groźbach, dostępie sprawcy do broni, nasilaniu się przemocy i obecności dzieci. Przy bezpośrednim zagrożeniu należy dzwonić pod 112. Nie należy wracać do niebezpiecznego miejsca wyłącznie po dokumenty lub nagrania.

Jak uzyskać zakaz zbliżania się w sądzie?

Wniosek dotyczący przemocy domowej

Osoba doznająca przemocy domowej może wystąpić do sądu rejonowego o odpowiednie zakazy niezależnie od tego, czy wcześniej doszło do interwencji. Nie jest konieczny wyrok skazujący ani wcześniejsze wszczęcie sprawy karnej. Wniosek powinien wskazywać konkretny środek ochrony oraz okoliczności, które go uzasadniają.

Przy zakazie zbliżania się do osoby istotne jest zagrożenie dla jej życia lub zdrowia. Inne środki, np. zakaz kontaktowania się, mają własne przesłanki. Dlatego nie wystarczy napisać „prośba o zakaz zbliżania”. Trzeba wyjaśnić, czy problemem jest fizyczne nachodzenie, uporczywy kontakt, pojawianie się w pracy, czy kilka takich zachowań jednocześnie.

We wniosku warto osobno zamieścić żądanie zabezpieczenia na czas postępowania. Należy opisać, dlaczego oczekiwanie na końcowe rozstrzygnięcie pozostawia osobę pokrzywdzoną w niebezpieczeństwie. Jeśli obowiązuje już zakaz interwencyjny, trzeba podać datę jego wydania i dołączyć posiadany dokument.

Osoba doznająca przemocy domowej korzysta ze zwolnienia z kosztów sądowych w tym postępowaniu. Złożenie wniosku nie wymaga udziału adwokata ani radcy prawnego. Pomoc pełnomocnika może być jednak przydatna, zwłaszcza gdy równolegle toczą się sprawy dotyczące dzieci, mieszkania lub odpowiedzialności karnej.

Zakaz w postępowaniu karnym — także wobec obcej osoby

Gdy zachowanie może stanowić przestępstwo, należy złożyć zawiadomienie o podejrzeniu jego popełnienia. Dotyczy to m.in. gróźb karalnych, uporczywego nękania, znęcania się czy naruszeń nietykalności. Trzeba opisać zdarzenia; samodzielne wskazanie właściwego przepisu nie jest konieczne.

W toku postępowania prokurator lub sąd może zastosować środki zapobiegawcze obejmujące zakaz kontaktowania się lub zbliżania. Nie następuje to automatycznie po zgłoszeniu. Muszą istnieć ustawowe podstawy, a zastosowany środek powinien odpowiadać ustalonemu zagrożeniu i potrzebom postępowania.

W zawiadomieniu warto wyraźnie wskazać potrzebę ochrony oraz opisać ryzyko ponownego ataku, zastraszania albo dalszego nękania. Jeżeli dane przestępstwo jest ścigane na wniosek, trzeba również złożyć wniosek o ściganie. Sam opis zdarzenia nie zawsze go zastępuje.

Zakaz może też zostać orzeczony w wyroku jako środek karny lub odpowiedni obowiązek. To inna sytuacja niż zabezpieczenie stosowane przed zakończeniem sprawy. Nie należy więc zakładać, że ochrona jest dostępna dopiero po skazaniu sprawcy.

Co przygotować i jak opisać żądanie?

Najbardziej przydatny jest uporządkowany opis zdarzeń: daty, miejsca, zachowanie sprawcy, reakcja osoby pokrzywdzonej i ewentualni świadkowie. Zamiast ogólnego „ciągle mnie prześladuje” lepiej wskazać, kiedy sprawca czekał pod pracą, ile razy telefonował i jakie groźby wypowiedział.

W zależności od sytuacji warto zachować:

• wiadomości, e-maile, historię połączeń i zrzuty ekranu z widoczną datą oraz nadawcą;
• dokumentację medyczną i zdjęcia obrażeń lub zniszczeń;
• dane świadków oraz informacje o wcześniejszych interwencjach;
• posiadane nagrania i dokumenty dotyczące wcześniejszych zakazów.

Brak nagrania lub obdukcji nie przekreśla sprawy. Relacja osoby pokrzywdzonej również podlega ocenie. Nie należy jednak prowokować kolejnego spotkania, aby zdobyć „lepszy dowód”. Materiały trzeba zachować w oryginale, a nie wyłącznie jako przycięte fragmenty.

Żądanie powinno jasno określać, kogo ma chronić zakaz, wobec kogo ma obowiązywać i jakich zachowań dotyczyć. Warto wskazać proponowaną odległość oraz miejsca wymagające ochrony. Sam zakaz zbliżania się nie zawsze obejmuje telefonowanie czy pisanie wiadomości — dlatego potrzebę zakazu kontaktowania się należy zgłosić osobno.

Co robić po wydaniu zakazu i przy jego naruszeniu?

Należy dokładnie przeczytać rozstrzygnięcie: sprawdzić zakres zakazu, odległość, czas obowiązywania i pouczenie o dalszych czynnościach. Poszczególne rodzaje zakazów mają różne zasady zmiany, przedłużania oraz zaskarżania. Nie każdy obowiązuje bezterminowo.

Każde naruszenie trzeba dokumentować i zgłaszać, a przy zagrożeniu wezwać pomoc. W zgłoszeniu należy zaznaczyć, że zakaz już obowiązuje, oraz podać organ, który go wydał. Odpowiedzialność za jego złamanie zależy od rodzaju zastosowanego środka.

Zgoda osoby chronionej na spotkanie nie uchyla zakazu. Jego zmianę lub uchylenie trzeba uzyskać we właściwym trybie, a nie przez prywatne ustalenia.

Jeżeli zakaz jest obchodzony przez kontakt za pośrednictwem znajomych, nowe konta albo nachodzenie w innych miejscach, należy przekazać te informacje organowi prowadzącemu sprawę. Może być potrzebna zmiana zakresu ochrony. Przy wspólnych dzieciach sposób ich przekazywania i kontaktów trzeba uregulować tak, aby nie wymuszał naruszania obowiązujących zakazów.