Ulga na dziecko jest jedną z najbardziej popularnych preferencji w PIT, ale też jedną z najczęściej źle rozumianych. Problemy nie biorą się zwykle z samej kwoty ulgi, lecz z warunków formalnych: kto dokładnie jest „rodzicem”, kiedy dziecko w ogóle jest „dzieckiem” w rozumieniu ustawy i jak liczyć dochody. W efekcie wiele osób zakłada automatyczne prawo do ulgi, a dopiero na etapie kontroli albo korekty zeznania okazuje się, że formalnie ulga się nie należy.

1. Podstawowe warunki ulgi – gdzie najczęściej pojawia się odmowa

Ulga na dziecko (ulga prorodzinna, art. 27f ustawy o PIT) nie przysługuje wtedy, gdy nie są spełnione ustawowe warunki co do statusu rodzica oraz statusu dziecka. I tu pojawia się kluczowy problem: potoczne rozumienie „rodzica” i „opieki nad dzieckiem” nie pokrywa się z definicjami podatkowymi.

Aby w ogóle mówić o prawie do ulgi, musi wystąpić co najmniej jedna z relacji:

  • wykonywanie władzy rodzicielskiej nad dzieckiem małoletnim,
  • sprawowanie opiekuna prawnego, jeżeli dziecko z nim zamieszkuje,
  • bycie rodziną zastępczą na podstawie orzeczenia sądu lub umowy ze starostą.

Ulga nie przysługuje więc np. biologicznemu ojcu, który został pozbawiony władzy rodzicielskiej, mimo że jest wpisany w akcie urodzenia. Nie przysługuje też osobie, która „w praktyce” wychowuje dziecko partnera, ale nie ma nad nim ani władzy rodzicielskiej, ani statusu opiekuna prawnego czy rodziny zastępczej.

Jeżeli formalnie nie ma władzy rodzicielskiej, opieki prawnej albo statusu rodziny zastępczej – prawo do ulgi na dziecko nie powstaje, nawet gdy faktycznie koszty utrzymania dziecka ponosi inna osoba.

Kolejna częsta sytuacja odmowy: dziecko przebywa cały rok w zawodowej rodzinie zastępczej lub placówce, a rodzic nie sprawuje faktycznej opieki. Sama więź biologiczna nie wystarcza. Fiskus regularnie bada tu realia: czy dziecko faktycznie mieszkało z rodzicem, czy opieka była jedynie „na papierze”.

2. Dochody rodziców – kiedy przekroczenie progu odbiera ulgę

Ograniczenie dochodowe dotyczy wyłącznie sytuacji, gdy podatnik ma jedno dziecko. Przy dwójce i większej liczbie dzieci próg dochodowy rodzica już nie obowiązuje – co w praktyce zaskakuje wiele osób.

2.1. Jeden rodzic, małżeństwo, samotny rodzic – trzy różne limity

Dla jednego dziecka ustawa rozróżnia trzy konfiguracje:

  • małżonkowie rozliczający się wspólnie – łączny dochód małżonków nie może przekroczyć 112 000 zł,
  • samotny rodzic (w rozumieniu ustawy: panna/kawaler, wdowa/wdowiec, rozwiedziona/rozwiedziony, osoba w separacji, pod warunkiem faktycznego samotnego wychowywania) – dochód nie może przekroczyć 112 000 zł,
  • pozostałe osoby (np. rodzic żyjący w nieformalnym związku, niekorzystający ze wspólnego rozliczenia) – limit indywidualny 56 000 zł.

Ulga nie przysługuje, jeżeli powyższe limity są przekroczone, a jest tylko jedno dziecko. Przy dwóch i więcej dzieciach – bez względu na dochody rodziców – ten konkretny próg znika. Tu pojawia się praktyczna pułapka: rodzice, którzy w trakcie roku „przeskakują” z jednego dziecka na dwoje (np. urodzenie drugiego), czasem nieświadomie zaniżają lub zawyżają ulgę, nie rozróżniając miesięcy, w których limit obowiązywał, od tych, w których już nie.

Dochody należy rozumieć zgodnie z ustawą o PIT – to nie jest „wszystko, co wpadło na konto”. Nie liczą się np. niektóre świadczenia rodzinne, ale już wynagrodzenie z pracy za granicą, opodatkowane w Polsce, jak najbardziej tak. Problemy zaczynają się, gdy podatnik ma kilka źródeł przychodu (etat, działalność, najem) i samodzielnie próbuje oszacować, czy limit został przekroczony.

3. Status i dochody dziecka – najczęstsze powody utraty prawa do ulgi

Druga oś sporów z fiskusem to wiek i dochody dziecka. Ustawowo wyróżnia się trzy główne kategorie dzieci:

1) małoletnie – co do zasady zawsze „mieszczą się” w uldze,
2) pełnoletnie do 25. roku życia, uczące się – pod warunkiem, że nie przekraczają ustawowego limitu własnych dochodów,
3) dzieci posiadające orzeczenie o niepełnosprawności, w związku z którą pobierają rentę socjalną lub zasiłek pielęgnacyjny – tu limit wiekowy nie obowiązuje.

3.1. Praca studenta i umowy zlecenia – kiedy dziecko „wypada” z ulgi

Krytycznym, a jednocześnie masowym przypadkiem jest sytuacja, gdy dziecko pełnoletnie (do 25 lat) podejmuje pracę lub otrzymuje inne opodatkowane dochody. Ulga na takie dziecko przysługuje, jeśli suma tych dochodów nie przekracza rocznego limitu (w 2023 r. – 16 061,28 zł). Limit ten nie dotyczy renty rodzinnej, ale już dotyczy np.:

  • umów zlecenia i o dzieło,
  • pracy na etacie,
  • działalności gospodarczej,
  • dochodu z najmu opodatkowanego w PIT.

Konsekwencja jest prosta i brutalna: przekroczenie limitu choćby o 1 zł oznacza całkowitą utratę ulgi na to dziecko za cały rok. Nie ma tu proporcjonalności ani „przeliczenia na miesiące”. To jeden z najbardziej krytykowanych elementów konstrukcji ulgi – nagłe, skokowe wyłączenie zamiast stopniowego wygaszania preferencji.

Dodatkowy chaos wprowadziła tzw. ulga dla młodych (zerowy PIT do 26 lat). Tu pojawia się częste nieporozumienie: fakt, że dziecko nie płaci faktycznie podatku (bo dochód jest zwolniony), nie oznacza, że ten dochód nie liczy się do limitu przy uldze na dziecko. Ustawodawca wprost nakazuje uwzględnianie także dochodów zwolnionych z PIT przy badaniu limitu dla pełnoletniego dziecka.

3.2. Małżeństwo dziecka, dziecko z własnym dzieckiem

Ulga nie przysługuje także na dziecko, które zawarło związek małżeński – z wyjątkiem sytuacji, gdy jest to dziecko niepełnosprawne, do którego stosuje się odrębne przepisy. Z chwilą ślubu ustawodawca uznaje, że główny ciężar utrzymania przechodzi na nową rodzinę dziecka.

Podobnie wygląda sytuacja, gdy dziecko ma własne dziecko. Tu również fiskus interpretuje to jako powstanie nowej, samodzielnej jednostki rodzinnej. W praktyce zdarzają się przypadki, gdy młoda matka formalnie studiuje, mieszka nadal z rodzicami, a realnie to dziadkowie utrzymują ją i wnuka – mimo to, przy konserwatywnej interpretacji przepisów, urząd może kwestionować prawo do ulgi na taką osobę.

Dla celów podatkowych „dziecko” przestaje być dzieckiem, gdy zawiera małżeństwo lub zakłada własną rodzinę – nawet jeśli ekonomicznie nadal pozostaje na utrzymaniu rodziców.

4. Rozwód, opieka naprzemienna, brak faktycznej opieki – pole minowe w praktyce

Najwięcej sporów przy uldze na dziecko pojawia się w rodzinach po rozwodzie lub w separacji. Ustawa mówi o „wykonywaniu władzy rodzicielskiej”, ale nie rozstrzyga precyzyjnie, jak dzielić ulgę w sytuacjach konfliktowych. To otwiera pole do dowolnej interpretacji zarówno przez byłych partnerów, jak i przez administrację skarbową.

W teorii możliwe są trzy modele:

  1. jednemu rodzicowi przysługuje 100% ulgi,
  2. ulgę dzieli się po 50% między oboje,
  3. ulgę dzieli się w innej proporcji, uzgodnionej przez rodziców.

Podstawowy warunek: rodzic musi faktycznie wykonywać władzę rodzicielską (nie wystarcza samo jej formalne posiadanie). Jeżeli dziecko od lat mieszka wyłącznie z matką, a ojciec ma władzę „na papierze”, ale nie uczestniczy w wychowaniu i nie płaci alimentów – fiskus ma prawo zakwestionować jego roszczenie do ulgi.

Osobny problem to opieka naprzemienna, coraz częściej pojawiająca się w orzeczeniach sądów rodzinnych. Typowy spór: każdy z rodziców twierdzi, że powinien mieć prawo do 100% ulgi, „bo dziecko jest połowę czasu u niego”. W takim układzie bez pisemnego porozumienia lub bardzo precyzyjnego orzeczenia sądu praktycznie gwarantowany jest konflikt, a czasem także wezwanie z urzędu skarbowego w celu wyjaśnienia, kto faktycznie i w jakim zakresie sprawował opiekę.

Dochodzi tu jeszcze techniczny element: ulga liczona jest miesięcznie. Rodzic może mieć prawo do ulgi tylko za część roku, jeśli np. dopiero w połowie roku zamieszkał z dzieckiem albo odwrotnie – dziecko w trakcie roku wyprowadziło się do drugiego rodzica. Z punktu widzenia urzędu konieczne jest więc nie tylko ustalenie „czy”, ale i „przez ile miesięcy” ulga przysługuje każdemu z rodziców.

5. Techniczne wyłączenia: brak podatku, praca za granicą, inne pułapki

Czasem ulga nie przysługuje nie dlatego, że nie ma do niej formalnego prawa, ale dlatego, że nie ma od czego jej odliczyć. Standardowo ulga odliczana jest od podatku, a jeśli podatku nie starcza, możliwy jest zwrot niewykorzystanej ulgi – ale tylko do wysokości zapłaconych w roku składek ZUS i zdrowotnych. Jeżeli podatnik ma bardzo niskie dochody w Polsce, a składek zapłacił niewiele (albo wcale), realny zwrot bywa zerowy mimo spełnienia wszystkich innych warunków.

Problem komplikuje się przy osobach pracujących za granicą. Tu kluczowe są dwie kwestie:

  • rezydencja podatkowa – osoba, która nie jest polskim rezydentem podatkowym, może nie mieć prawa do korzystania z ulgi w Polsce, nawet jeśli dziecko mieszka tu i uczy się w polskiej szkole,
  • metoda unikania podwójnego opodatkowania – przy niektórych metodach dochód zagraniczny jest co prawda uwzględniany przy obliczaniu stopy podatku, ale nie jest opodatkowany w Polsce, więc nie generuje „podatku do odliczenia” dla ulgi.

Niedopasowanie polskich przepisów do realiów migracyjnych powoduje liczne absurdy: rodzic pracujący w kraju UE, utrzymujący rodzinę w Polsce, bywa pozbawiony ulgi, podczas gdy rodzic z wysokimi dochodami w Polsce, ale formalnie spełniający warunki, korzysta z niej bez przeszkód.

W tle przewijają się też inne często zadawane pytania, w których odpowiedź jest negatywna, choć podatnikom wydaje się to niesprawiedliwe:

  • ulga na dziecko nie zależy od pobierania 500+ – brak świadczenia nie tworzy automatycznie prawa do ulgi,
  • ulga nie przysługuje na dziecko, które cały rok przebywa w placówce zapewniającej całodobowe utrzymanie (np. dom dziecka) – jeśli rodzic nie sprawuje faktycznej opieki,
  • ulga nie przysługuje, gdy brak jest jakiegokolwiek tytułu prawnego do opieki, mimo faktycznego utrzymywania dziecka (np. partner wychowujący dziecko partnerki bez przysposobienia).

W praktyce o prawie do ulgi na dziecko decyduje więc nie „zdrowy rozsądek”, lecz dość sztywna konstrukcja prawna: władza rodzicielska, miejsce zamieszkania, limity dochodów i formalne orzeczenia sądów. Każde odstępstwo od modelowej, „ustawowej” rodziny – praca za granicą, patchwork, nieuregulowana sytuacja opiekuńcza – zwiększa ryzyko, że ulga w ogóle nie będzie przysługiwać lub zostanie zakwestionowana przy kontroli.