Na pierwszy rzut oka pytanie „czy można wypłacić pieniądze z OFE?” brzmi banalnie – skoro to własne oszczędności emerytalne, powinny być przecież dostępne na życzenie. W praktyce system OFE jest tak skonstruowany, że bezpośrednia wypłata gotówki z OFE w trakcie życia i przed emeryturą jest co do zasady niemożliwa. Da się jednak pieniądze z OFE „wydobyć” w kilku konkretnych sytuacjach – głównie przez ZUS albo przez spadkobierców. Warto poznać te ścieżki, bo od nich zależy, czy środki trafią do budżetu domowego, czy zamienią się tylko w część przyszłej emerytury. Poniżej uporządkowanie zasad wypłaty, ograniczeń i praktycznych konsekwencji dla planowania finansowego.

Czym jest OFE dzisiaj i gdzie faktycznie są pieniądze

Otwarte Fundusze Emerytalne działają formalnie nadal, ale system wygląda inaczej niż w latach 1999–2013. Składka emerytalna jest dzielona: część trafia do ZUS, a część – jeśli ktoś tak wybrał w deklaracji – do OFE + subkonta w ZUS. Nie ma już sztywnego obowiązku posiadania OFE, jest wybór między ZUS a ZUS+OFE.

Istotny detal: środki zapisane w OFE nie są „portfelem inwestycyjnym do dyspozycji”, tylko elementem systemu emerytalnego. W dodatku na 10 lat przed osiągnięciem wieku emerytalnego włącza się tzw. suwak bezpieczeństwa. Oznacza to, że co roku część jednostek z OFE jest umarzana, a odpowiadająca im kwota trafia na subkonto w ZUS. Im bliżej emerytury, tym mniej środków zostaje w OFE.

Kluczowa praktyczna konsekwencja: zdecydowana większość środków z OFE i tak zostanie zamieniona na zapis w ZUS i wypłacana w formie emerytury, a nie jednorazowej gotówki.

Czy można wypłacić pieniądze z OFE w trakcie życia

Bezpośrednia wypłata pieniędzy z OFE na konto bankowe członka funduszu w trakcie jego życia – przed emeryturą czy nawet po osiągnięciu wieku emerytalnego – nie jest możliwa. Ustawa nie przewiduje takiej opcji. OFE nie działa jak lokata, konto oszczędnościowe ani IKE/IKZE. Jest elementem publicznego systemu emerytalnego, z bardzo ograniczoną „wolnością” dysponowania.

Nie ma też znaczenia, czy chodzi o trudną sytuację finansową, chorobę, utratę pracy czy chęć inwestowania środków samodzielnie. System nie przewiduje „wcześniejszej wypłaty”, pożyczki pod zastaw jednostek OFE ani ich sprzedaży jak klasycznych jednostek funduszy inwestycyjnych. Można jedynie:

• zmienić fundusz (przenieść środki z jednego OFE do innego),
• zdecydować w przyszłości, czy kolejne składki mają trafiać do OFE, czy tylko do ZUS,
• liczyć na wypłatę pośrednią – przez ZUS (emerytura) albo przez dziedziczenie.

OFE a wiek emerytalny – co się dzieje z pieniędzmi

System OFE nie wypłaca świadczeń samodzielnie. Po osiągnięciu wieku emerytalnego emerytura wypłacana jest przez ZUS, a nie przez OFE. Rola OFE kończy się na stopniowym przekazaniu środków do ZUS w ostatniej dekadzie przed emeryturą.

Wypłata po osiągnięciu wieku emerytalnego

Typowy scenariusz wygląda następująco:

1. Przez lata na koncie w OFE gromadzone są jednostki uczestnictwa.
2. Na 10 lat przed osiągnięciem wieku emerytalnego włączany jest suwak bezpieczeństwa – OFE co roku umarza część jednostek i przekazuje odpowiadające im środki do ZUS.
3. Na subkoncie w ZUS pojawia się rosnąca kwota (waloryzowana co roku), która docelowo zasila przyszłą emeryturę.
4. Po osiągnięciu wieku emerytalnego ZUS wylicza łączną emeryturę z: konta głównego, subkonta (gdzie trafiły środki z OFE) oraz ewentualnych innych tytułów.
5. Emeryt otrzymuje miesięczne świadczenie emerytalne, a nie jednorazową wypłatę pieniędzy z OFE.

Ustawodawca zakłada, że środki z OFE mają zasilać system emerytalny, a nie jednorazową wypłatę. Jednorazowe „wyjęcie wszystkiego” na początku emerytury nie jest dostępne, nawet jeśli uzbierała się duża kwota. Ewentualne jednorazowe wypłaty w ZUS (np. przy bardzo niskich kwotach) dotyczą raczej sytuacji, gdy ktoś ma wyjątkowo krótki staż ubezpieczeniowy lub symboliczną sumę – to margines systemu, a nie standard.

Czy da się „obejść” brak jednorazowej wypłaty

Nie istnieją legalne mechanizmy pozwalające zamienić całość środków z OFE na jednorazową gotówkę w trakcie życia członka funduszu. Pojawiają się czasem pomysły typu:

• przeniesienie środków z OFE bezpośrednio na IKE/IKZE,
• „dobrowolna rezygnacja” z systemu emerytalnego w zamian za wypłatę zgromadzonych środków,
• zawarcie specjalnej umowy z OFE lub ZUS.

Żadne z tych rozwiązań nie ma oparcia w obowiązujących przepisach. Plan przekształcenia OFE w IKE, uchwalony w 2020 r., został zawieszony i do dziś nie wszedł w życie. Obecnie nie ma mechanizmu, który pozwalałby przekierować środki z OFE do prywatnego konta inwestycyjnego z możliwością swobodnej wypłaty.

W praktyce środki z OFE można „zobaczyć” wyłącznie jako: miesięczną emeryturę z ZUS po osiągnięciu wieku emerytalnego albo wypłatę dla uposażonych/spadkobierców po śmierci członka OFE.

Dziedziczenie środków z OFE – kiedy są wypłacane w gotówce

Tu pojawia się pierwszy realny moment, w którym środki z OFE mogą trafić do czyjegoś portfela w formie gotówki. OFE – w przeciwieństwie do „klasycznego” konta w ZUS – jest bardziej „spadkowe”. Część środków jest dziedziczona, a część może trafić do osób wskazanych (uposażonych).

Wypłata po śmierci członka OFE

Po śmierci członka OFE fundusz ma ustawowy obowiązek rozliczenia środków. Można wyróżnić kilka scenariuszy:

1. Środki dla małżonka
Jeśli zmarły członek OFE pozostawał w związku małżeńskim i istniała wspólność majątkowa, połowa zgromadzonych środków, stanowiąca majątek wspólny, jest przekazywana:

• na rachunek małżonka w OFE (jeśli małżonek sam jest członkiem OFE),
• albo wypłacana w gotówce – w sytuacjach, gdy przepisy i stan faktyczny na to pozwalają, po dopełnieniu formalności.

2. Środki dla osób uposażonych
Członek OFE może wskazać w deklaracji tzw. osoby uposażone (np. dzieci, partnera, inną bliską osobę). Po jego śmierci część środków z OFE trafia do tych osób, zgodnie ze wskazanymi procentami. Wypłata odbywa się w gotówce, po złożeniu odpowiednich dokumentów.

3. Środki dla spadkobierców ustawowych lub testamentowych
Jeśli nie wskazano uposażonych albo wskazanie utraciło ważność, środki z OFE wchodzą w skład spadku. Wtedy trafiają do spadkobierców zgodnie z:

• ustawą – gdy brak testamentu,
• testamentem – jeśli został sporządzony.

W tych scenariuszach wypłata odbywa się już w gotówce (przelew na konto). OFE wypłaca środki po przedstawieniu prawomocnego postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku lub aktu poświadczenia dziedziczenia u notariusza.

W praktyce dziedziczenie to jedyna sytuacja, w której środki z OFE zamieniają się w realne pieniądze „do ręki”, a nie w zapis emerytalny w ZUS.

OFE a subkonto w ZUS – co jest wypłacalne, a co nie

Warto rozróżniać stan środków „czysto w OFE” oraz to, co już trafiło na subkonto w ZUS w ramach suwaka bezpieczeństwa. Oba elementy podlegają innym zasadom.

Środki w OFE – do momentu ich przekazania do ZUS są lokowane na rynku kapitałowym (głównie akcje i obligacje). Po śmierci członka podlegają dziedziczeniu zgodnie z opisanymi zasadami, co daje możliwość wypłaty w gotówce.

Środki na subkoncie w ZUS – to już część systemu emerytalnego ZUS. Są dziedziczone w ograniczonym zakresie (np. przekazywane małżonkowi, dzielone między osoby uprawnione), ale co do zasady nie ma tu swobodnej, jednorazowej wypłaty. Środki z subkonta zwiększają podstawę obliczenia emerytury, zamiast stać się osobnym „workiem z pieniędzmi”.

Dla planowania finansowego oznacza to, że im bliżej emerytury, tym mniejsza część środków jest realnie „gotówkowo dziedziczona” z OFE, a większa „zamienia się” w narzędzie do wyliczania świadczenia ZUS.

Typowe mity o wypłacie pieniędzy z OFE

Wokół OFE narosło sporo nieporozumień, podsycanych latami zmian przepisów i dyskusjami politycznymi. Dla porządku warto odsiać kilka najczęstszych mitów.

Mit 1: „W każdej chwili można zlikwidować OFE i wypłacić pieniądze”
Obecnie jest to niemożliwe. Ustawa nie przewiduje mechanizmu dobrowolnej likwidacji OFE na żądanie członka z wypłatą środków. Można zmienić fundusz lub wybrać w przyszłości kierunek nowych składek, ale nie „zamknąć” OFE jak konta bankowego.

Mit 2: „Po emeryturze dostaje się całą kwotę z OFE na konto”
Po osiągnięciu wieku emerytalnego nie następuje przelew całej zgromadzonej kwoty. Środki z OFE, przekazane wcześniej na subkonto w ZUS, są „przeliczane” na miesięczną emeryturę.

Mit 3: „Państwo może w każdej chwili zabrać środki z OFE bez śladu”
Historia przesunięcia części obligacyjnej z OFE do ZUS pokazuje, że ustawodawca może głęboko ingerować w system. Jednocześnie nadal istnieją przepisy o dziedziczeniu oraz szczególne zasady zapisów na subkoncie w ZUS. Ryzyko polityczne jest realne, ale nie oznacza pełnej dowolności bez żadnych ograniczeń prawnych.

Mit 4: „Po śmierci środki przepadają, nic się nie należy rodzinie”
W większości przypadków rodzina (małżonek, osoby uposażone, spadkobiercy) ma prawo do środków z OFE, choć formalności potrafią się przedłużać. Co innego zapis emerytalny w ZUS – tu dziedziczenie jest ograniczone i w większym stopniu zależne od konkretnych przepisów.

Jak realnie uwzględniać OFE w planowaniu finansowym

OFE warto traktować nie jako „portfel inwestycyjny do dyspozycji”, ale jako jedno ze źródeł przyszłej emerytury – obok konta w ZUS, dobrowolnych programów (IKE, IKZE, PPK, PPE) oraz prywatnych oszczędności i inwestycji. Ponieważ nie da się swobodnie wypłacić tych środków, nie powinny być one wliczane do „poduszki bezpieczeństwa” ani pieniędzy na cele krótkoterminowe.

Za to zdecydowanie warto:

• sprawdzić, czy w OFE zostały wskazane osoby uposażone i czy dane są aktualne,
• uporządkować kwestie spadkowe (testament, rozmowa z rodziną), aby uniknąć sporów o środki z OFE,
• traktować przyszłą emeryturę z ZUS (w tym część od OFE) jako bazę, a resztę potrzeb pokrywać z własnych programów oszczędnościowych,
• być świadomym, że na 10 lat przed emeryturą OFE stopniowo „znika”, zamieniając się w zapis w ZUS.

Podsumowując: pieniędzy z OFE nie da się dziś po prostu „wyciągnąć” na własne konto. System dopuszcza wypłatę gotówkową głównie po śmierci członka funduszu, na rzecz jego bliskich. Dla samego oszczędzającego środki w OFE są przede wszystkim jednym z elementów przyszłej emerytury, a nie elastycznym kapitałem do dowolnego wykorzystania.